آمده : « لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ » « 1 » و ظاهرا مراد از جمله : * ( « يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ » ) * اين باشد كه سخنان غير آسمانى كه خود آن را جعل مىكردند ، به لحنى مىخواندند كه با آن لحن تورات را مىخواندند تا وانمود كنند اين سخنان نيز جزء تورات است ، با اينكه از تورات نبود . و اگر در آيه شريفه سه مرتبه كلمه « كتاب » تكرار شده ، براى رفع و جلوگيرى از اشتباه بوده ، چون هر سه به يك معنا نبوده ، منظور از كتاب اول همان سخنان بشرى خود يهود است ، كه آن را به دست خود مىنوشتند و به خدا نسبتش مىدادند و مراد از كتاب دوم ، كتابى است كه خداى تعالى از راه وحى نازل كرده و مراد از سومى هم ، همان است و تكرارش براى جلوگيرى از اشتباه بوده و براى اين بوده كه اشاره كند به اينكه اين كتاب بدان جهت كه كتاب خدا است ، مقامش بلندتر از آن است كه مشتمل بر اين گونه افتراءات باشد و اين معنا را از خود لفظ كتاب استفاده مىكنيم ، چون اين لفظ معناى وصفى را مىدهد و صرف اسم نيست و معلوم است كه تعليق حكم بر وصف مشعر بر عليت است . نظير اين نكته كه در باره تكرار كلمه « كتاب » آورديم ، در تكرار لفظ جلاله « اللَّه » در جمله * ( « وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّه وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّه » ) * به كار رفته ، چون با اينكه در جمله دوم ممكن بود بفرمايد : « و ما هو من عنده » اينطور نفرمود و دوباره كلمه « اللَّه » را تكرار كرد تا بفهماند كه اگر گفتيم اين افتراها از ناحيه اللَّه نيست ، براى اين است كه او اللَّه است ، يعنى إله حق است و معلوم است كه إله حق جز حق چيزى نمىگويد ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَالْحَقَّ أَقُولُ » « 2 » . و جمله : * ( « وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ » ) * تكذيب بعد از تكذيب قبلى است ، تكذيب وحيى است كه از پيش خود تراشيده و به خداى سبحان نسبت دادند و اين تكرار براى آن است كه يهوديان با لحن القول امر را بر مردم مشتبه مىكردند و خداى تعالى اين لحن در قول را با جمله : * ( « وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ » ) * باطل كرد و نيز يهوديان بعد از لحن دادن به جعليات خود و خواندن آن با لحن تورات ، به زبان هم تصريح مىكردند كه اينكه خوانديم جزء تورات است ، خداى تعالى اين را هم دو بار تكذيب كرد ، يكى با جمله : * ( « وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ » ) * و ديگرى با جمله : « * ( وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ . . . ) * » تا به اين نكته اشاره كرده باشد كه اولا دروغ بستن به خدا عادت و ديدن يهود است و ثانيا اين كذبى كه مرتكب مىشوند به خاطر آن نيست كه امر

--> ( 1 ) در حالى كه زبان خود مىپيچاندند . « سوره نساء ، آيه 46 » . ( 2 ) « سوره ص ، آيه 84 » .